Stanowisko KIRP w sprawie stawek wynagrodzenia za pomoc prawną z urzędu
Szanowny Panie Prezesie,
sprawy, w których strony reprezentowane są z urzędu, należą do najbardziej wrażliwych i doniosłych społecznie kategorii postępowań rozpoznawanych przez sądy powszechne. Dotyczą one osób znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej, które bez zapewnienia profesjonalnego pełnomocnika mogłyby zostać pozbawione realnej możliwości dochodzenia lub obrony swoich praw.
Pomoc radców prawnych ustanawianych z urzędu ma charakter nie tylko indywidualny, ukierunkowany na interes konkretnego klienta, ale również ustrojowy – wspiera sądy w sprawnym prowadzeniu postępowań i porządkuje tok procesu. Wsparcie to odgrywa istotną rolę w sprawach złożonych, obszernych lub mających szczególne znaczenie publiczne, zwłaszcza gdy dotyczą podstawowych praw obywateli, kwestii rodzinnych, mieszkaniowych, pracowniczych lub innych obszarów o wyjątkowej wrażliwości społecznej.
W tym kontekście pozwalam sobie zwrócić uwagę na brzmienie § 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu.
Przepis ten przewiduje możliwość ustalenia opłaty za pomoc prawną z urzędu w wysokości przekraczającej stawkę podstawową – do 600% jej wartości – z uwzględnieniem takich okoliczności jak: nakład pracy radcy prawnego, liczba i charakter jego czynności, zawiłość sprawy, wartość przedmiotu sporu czy wkład pełnomocnika w wyjaśnienie zagadnień istotnych z punktu widzenia orzecznictwa i doktryny.
Zdajemy sobie sprawę, że decyzja o przyznaniu podwyższonego wynagrodzenia na podstawie § 4 ust.2 rozporządzenia stanowi wyraz dyskrecjonalnej władzy sędziego i pozostaje w sferze jego swobodnej oceny. Przedkładane stanowisko ma charakter wyłącznie sugestii ukierunkowanej na zapewnienie możliwie wysokiego poziomu reprezentacji w sprawach z urzędu.
Warto zauważyć, że stawki podstawowe przewidziane w rozporządzeniu, od lat niezmieniane, pozostają często nieadekwatne do rzeczywistego nakładu pracy, odpowiedzialności oraz poziomu zaangażowania pełnomocników ustanawianych z urzędu. Dlatego właśnie instytucja przewidziana w § 4 stanowi potrzebne i racjonalne narzędzie, które może przynajmniej częściowo zrównoważyć te dysproporcje.
Stanowisko przedstawione w niniejszym piśmie zostało również przekazane wszystkim prezesom sądów powszechnych oraz sądów administracyjnych w Polsce. Wystąpienie to stanowi reakcję na utrzymujące się systemowe niedostatki w zakresie zasad wynagradzania pełnomocników ustanawianych z urzędu, jak również na przedłużający się proces legislacyjny zmierzający do ich reformy. W ocenie samorządu radców prawnych – do czasu wdrożenia niezbędnych zmian systemowych – należy konsekwentnie sięgać po dostępne już instrumenty prawne, takie jak opisana powyżej regulacja, które w określonych przypadkach umożliwiają bardziej adekwatne wynagrodzenie pracy radców prawnych.
Zwracam się z uprzejmą prośbą o rozważenie możliwości wsparcia tej inicjatywy przez kierowane przez Pana Prezesa Stowarzyszenie oraz upowszechnienie treści niniejszego pisma i wskazanych w nim argumentów w środowisku sędziowskim – w formie, którą Stowarzyszenie uzna za właściwą.
Wierzymy, że wspólny głos środowisk prawniczych może przyczynić się do szerszego i bardziej świadomego korzystania z dostępnych rozwiązań, które służą nie tylko podniesieniu jakości reprezentacji procesowej, ale także wspierają sądy w realizacji konstytucyjnego prawa do sądu.
Włodzimierz Chróścik
Prezes
Krajowej Rady Radców Prawnych
