Odpowiedź Stowarzyszenia Sędziów Polskich "Iustitia" na SUPLEMENT DO BIAŁEJ KSIĘGI W SPRAWIE REFORM POLSKIEGO WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI z dnia 22 marca 2018 r. opracowana na podstawie informacji zebranych od sędziów z krajów członkowskich UE

pełny tekst w załączeniu

 

Hiszpania

Suplement :

13 z 21 członków to sędziowie (większość ponad 3/5).

12 członków – wybiera parlament (większość 3/5, brak uzupełniającego mechanizmu większości bezwzględnej, brak dodatkowych gwarancji dla opozycji parlamentarnej; 1 członek – z urzędu (Prezes Najwyższego Trybunału).

Analiza jest co do zasady poprawna, z tym, że w Generalnej Radzie Sądownictwa (Consejo General del Poder Juudicial – CGPJ) jest 12 sędziów. Hiszpańska Konstytucja przewiduje, że na ogólną liczbę 20 członków Rady - 12 stanowią sędziowie, zaś pozostali członkowie nie są sędziami. Członkowie Rady wybierają Przewodniczącego, który będzie jednocześnie Prezesem Sądu Najwyższego, przy czym nie ma wymogu, aby ta osoba była sędzią (art. 586,1 LOPJ). Aktualny Przewodniczący CGPJ pan Carlos Lesmes jest sędzią Sądu Najwyższego, a wobec tego aktualnie w Radzie zasiada 13 sędziów.

W  Hiszpanii podczas ostatniej reformy Rady w 2013 roku CGPJ mieli okazję wyrazić swoją opinię, a jej członkowie zakończyli swój mandat. Z drugiej strony, jak wskazano w tabeli porównującej oba systemy, w CGPJ nie ma przedstawicieli władzy wykonawczej ani ustawodawczej.

Suplement:

W Hiszpanii członkowie CGPJ mogą zostać odwołani tylko gdy sama rada tak zdecyduje – w Polsce nie ma takiej możliwości w ogóle.

To jest informacja prawdziwa. Jednak autorzy Suplementu pomijają najistotniejszą kwestię, a mianowicie dotyczącą wyborów członków Rady. Jakkolwiek w Hiszpanii ostateczną decyzję w kwestii powołania członków Rady podejmuje parlament (jest to sytuacja należąca w Europie do wyjątkowych), kandydaci są zgłaszani wyłącznie przez środowisko sędziowskie. Dodatkowo, wstępną weryfikację listy kandydatów prowadzi nie prezydium Kortezów, a Komisja Wyborcza (Junta Electoral) złożona z przedstawicieli sądownictwa, z Prezesem Sądu Najwyższego na czele, która musi brać pod uwagę reprezentatywność kandydatów, w szczególności pod względem przynależności do poszczególnych szczebli i rodzajów sądownictwa. To jest zasadnicza różnica, ponieważ w Polsce o wyborze sędziów decydują jedynie politycy, nie ma gwarancji reprezentatywności a sędziowie nie mają żadnego wpływu na proces weryfikacji kandydatów.

 

Anglia i Walia

 

Suplement:

Rada Sędziów składa się w przeważającej większości z sędziów (28 z 29 członków). Rada ta nie zajmuje się jednak bezpośrednio nominacjami – deleguje w tym celu 3 członków do Komisji ds. nominacji sędziowskich (Judicial Appointments Commission - JAC). Komisja ta składa się z 15 członków, wśród których mniejszość (7) stanowią sędziowie.

Autorzy Suplementu przytoczyli prawdziwe dane dotyczące składu Rady Sędziów. Jednak podkreślając, że w Komisji Nominacji Sędziowskich mniejszość stanowią sędziowie nie dodali, że Komisja ta nie jest organem rządowym; jest to organ całkowicie niezależny.

Brytyjski Lord Kanclerz to urząd odrębny od Ministra Sprawiedliwości (lecz sprawowany przez tę samą osobę). Ponieważ Wielka Brytania nie ma jednolitej, spisanej konstytucji, dokładna rola i zakres obowiązków przypisanych do obu tych urzędów może różnić się od tego, który przypada zwykle kontynentalnym Ministrom Sprawiedliwości. Tak, czy inaczej, Lord Kanclerz jest organem władzy wykonawczej Rządu Jej Królewskiej Mości i odgrywa istotną rolę w procesie wyrażania zgody na zajmowanie przez sędziego urzędu po osiągnięciu wieku przejścia w stan spoczynku.

Autorzy Suplementu przeoczyli, że w rzeczywistości szefem sądownictwa w Anglii i Walii jest Lord Chief Justice, a nie Lord Kanclerz. W każdym razie przeoczono fakt, że ustawa o wynagrodzeniu i emeryturach  sędziów  z 1993 została zmieniona przez ustawę z 2005 roku o reformie konstytucyjnej. Wtedy to urząd Lorda Kanclerza został zmieniony a Lord Chief Justice przejął od Lorda Kanclerza rolę szefa sądownictwa. Artykuł 26 ust. 5 stanowi obecnie:"Jeżeli w przypadku, którego dotyczy niniejszy ustęp, odpowiednia osoba uważa za pożądane w interesie publicznym, aby osoba sprawująca odpowiedni urząd kontynuowała pracę w tym urzędzie po nadejściu daty przejscia na obowiązkową emeryturę, może on upoważnić tę osobę do kontynuowania funkcji, albo ogólnie lub w konkretnym celu, może o tym powiadomić o tym daną osobę, na okres nieprzekraczający jednego roku i nie wykraczający poza dzień, w którym osoba osiąga wiek 75 lat. "Artykuł 26 ust. 6 stanowi teraz:
„Jeżeli, po wygaśnięciu okresu, w jakim dana osoba jest  uprawniona do sprawowania urzędu:

a. na mocy przepisu wskazanego powyżej (ust. 5), lub

b. przez jakiekolwiek wcześniejsze korzystanie z uprawnień przyznanych w niniejszym przepisie,

odpowiednia osoba uzna to za pożądane w interesie publicznym, że pełnienie odpowiedniego urzędu powinno być kontynuowane po jego obowiązkowego wieku emerytalnego, może ona upoważnić daną osobę do dalszego sprawowania urzędu czy  na okres nieprzekraczający jednego roku i nie wykraczający poza dzień, w którym osoba osiąga wiek 75 lat." Pojęcie „odpowiedniej osoby” zdefiniowano w paragrafie 26 (12) jako "(a) odpowiedniego Ministra w sprawie, która mieści się w zakresie pkt. (a) definicji wyrażenia w paragrafie 30; (b) w odniesieniu do dowolnego urzędu sądowego, którego jurysdykcji dotyczy wyłącznie w odniesieniu do Anglii i Walii, Lorda Chief Justice Anglii i Walii; ... ". (a) dotyczy Szkocji, a nie Anglii i Walii. Art. 26 ust. 13, a następnie stanowi: „(Wszędzie tam) Gdzie Lord Chief Justice Anglii lub Walii jest właściwą osobą, musi uzyskać jednomyślność z Lordem Kanclerzem przed przystąpieniem do wykonywania jakichkolwiek funkcji w ramach niniejszego rozdziału.”

Chodzi o to, że decyzja podejmowana jest przez Lorda Chief Justice. Lord Kanclerz musi na to wyrazić zgodę, jednakże w wersji ustawy obowiązującej przed 2005 r. w ustawie z 1993 r, zamiast „odpowiedniej osoby” wskazano „właściwego Ministra” i zostało to określone w art. 30 jako oznaczające „(a) w odniesieniu do każdego urzędu sądowego, którego właściwość wykonywane wyłącznie w odniesieniu do Szkocji, Sekretarza Stanu; lub (b) z zastrzeżeniem pkt (a) powyżej, Lord Kanclerz;”.

Wynika z tego, że Biała Księga w przypadku Anglii i Walii całkowicie błędnie określa kompetencje Lorda Chief Justice w zakresie nominacji sędziowskich osób, które ukończyły 70 lat.

 

Francja

Informacje na temat francuskiego systemu są prawdziwe.
Warto jednak dodać, że jeżeli chodzi o wiek emerytalny, sytuacja różni się w przypadku sędziów lub prokuratorów Sądu Kasacyjnego (Cour de cassation), ponieważ mogą oni opóźnić przejście na emeryturę i pozostać do tego czasu sędziami lub prokuratorami w tym samym sądzie.

 

Portugalia

 

Suplement:

W Portugalii Najwyższa Rada Sądownictwa (Conselho Superior da Magistratura)
składa się również z mniejszości sędziów: jest 8 członków sądów (7 sędziów
wybierani przez swoich rówieśników i Prezesa Sądu Najwyższego z urzędu) i 9 osób bez sądu (2 członków mianowanych przez Prezydenta Republiki i 7 - przez Parlament)


Informacja, że w składzie Najwyższej Rady Sądownictwa sędziowie stanowią mniejszość, z tym, że niewielką (9 do 8), jest prawdziwa.

Ale konieczne jest dodatkowe wyjaśnienie.

Przewodniczącym Najwyższej Rady Sądownictwa jest "ex officio" prezes Sądu Najwyższego. Wiceprzewodniczącym Rady jest także sędzia Sądu Najwyższego. Wiceprzewodniczący jest odpowiedzialny za zarządzanie Radą – pracuje tam w pełnym wymiarze czasu pracy. Członkowie rady nie będący sędziami pracują tam tylko w niepełnym wymiarze; w przeciwieństwie do sędziów – członków Rady, którzy pracują w pełnym wymiarze czasu pracy na rzecz Rady. Z wyjątkiem Przewodniczącego - Prezesa Sądu Najwyższego.

Istniała też od dawna utrwalona tradycja, że ​​Prezydent Republiki powołuje na członków Rady sędziów w stanie spoczynku (lub byłych prezesów Trybunału Konstytucyjnego). Dopiero od niedawba tradycja ta nie jest już kontynuowana.

Niemniej jednak, ze względu na to, iż sędziowie stanowią mniejszość w Radzie, Portugalia stoi w obliczu zalecenia Rady Europy (GRECO IV Round Evaluation), aby zmienić obecną sytuację: "Wzmocniono rolę rad sądowych jako gwarantów niezależności sędziów i sądownictwa, w szczególności poprzez zapewnienie, że nie mniej niż połowa ich członków to sędziowie wybierani przez sędziów” rówieśników"
(link tutaj https://rm.coe.int/16806c7c10 (strona 58)

W tej samej rekomendacji również napisano:

"W związku z tym GET (Rada Europy) pragnie przypomnieć Rekomendację CM / Rec (2010) 12 Komitetu Ministrów Rady Europy, która stanowi, że sędziowie wybrani przez swoich kolegów powinni stanowić nie mniej niż połowę członków rady sądownictwa”.

W Portugalii ramy prawne nie spełniają tego ważnego wymogu.
Niemniej jednak możliwość zaskarżenia (...) decyzji Rady do sądu stanowi odpowiedni środek zaradczy.


Z drugiej strony należy również podkreślić, że w ocenie GRECO:
Sędziowie są niezależni. Mają one zarządzać wymiarem sprawiedliwości tylko zgodnie z Konstytucją i prawem, i nie podlegają nakazom ani instrukcjom wykraczającym poza ich obowiązek przestrzegania orzeczeń sądów nadrzędnych. Sędziowie korzystają z ochrony swojej służby i nie mogą być przenoszeni, zawieszani ani usuwani, z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez prawo.

 

Niemcy

 

Suplement przedstawia bardzo uproszczoną prezentację niemieckiego systemu sądowego.

 
Rząd polski w Suplemencie nie wspomniał, że w Niemczech przewidziano wiele rozwiązań gwarantujących niezawisłość sędziów i niezależność władzy sądowniczej. Szczególnie nacisk położono na ochronę sędziów przed nielegalnymi zwolnieniami, arbitralnymi decyzjami o niepowołaniu lub nieawansowaniu. Ochrona ta jest znacznie szersza niż w Polsce. Wiele decyzji Ministrów Sprawiedliwości (a mamy ich 16 na poziomie Landów i jednego na poziomie federalnym) można zaskarżyć do sądu W praktyce nierzadko były one zmieniane. Co istotne - w niemieckim systemie federalnym jest 16 różnych modeli sądownictwa i jeden na szczeblu federalnym, co bardzo utrudnia zmianę obecnego systemu.

Polecić można artykuł prof. Sandersa i Luc von Danwitz w www.verfassungsblog.de.
Polska reforma sądownictwa: problematyczna pod europejskimi standardami i wyzwanie dla Niemiec - Anne Sanders, Luc von Danwitz

https://verfassungsblog.de/the-polish-judiciary-reform-problematic-under-european-standards-and-a-allall-for-mermany/ 

 

Holandia

 

W Holandii sędziowie - członkowie Rady Sądownictwa są wybierani przez sędziów Są oni mianowani na wniosek Rady Sądownictwa, między innymi na podstawie opinii komisji selekcyjnej (składającej się głównie z sędziów i pracowników sądów).
Członkowie Rady Sądownictwa mianowani są dekretem królewskim, który jest aktem administracyjnym bez prawa uznaniowości. Niderlandzka Rada Sądownictwa składa się obecnie z 4 członków. Wszyscy członkowie mają indywidualny mandat. Połowa składu to sędziowie. Procedura mianowania dowolnego członka Rady (sądowego /pozasądowego) rozpoczyna się wraz z ogłoszeniem wakatu. Rada Sądownictwa dokonuje pierwszej selekcji kandydatów i przesyła listę kandydatów do komisji doradczej składającej się z prezesa sądu, przewodniczącego stowarzyszenia sędziów (w Holandii istnieje tylko jedno), przewodniczącego kolegium przedstawicieli wszystkich pracowników sądów (sędziowie i pracownicy administracji sądów), członka władz sądu nie będącego sędzią i przedstawiciela Ministerstwa Sprawiedliwości. Głos doradczy ma również Rada pracowników sekretariatu Rady Sądownictwa. Następnie Rada podejmuje decyzję i przesyła listę, zwykle z jednym tylko nazwiskiem, Ministrowi Sprawiedliwości w celu mianowania.


Przewodniczący i wiceprzewodniczący Rady są zawsze sędziami. W przypadku równowagi głosów podczas głosowania, głos decydujący ma Przewodniczący (który zawsze jest sędzią). Art. 84 ust. 1 ustawy o organizacji sądownictwa przewiduje, że Rada powinna składać się z co najmniej 3 członków i maksymalnie 5 członków. Art. 84 ust. 4 ustawy o organizacji sądownictwa stanowi, że w przypadku gdy Rada składa się z 4 członków, sędziami powinni być co najmniej 2 osoby. Formalnie mianowanie wszystkich członków Rady odbywa się na mocy dekretu królewskiego (tj. Aktu przyjętego przez rząd na wniosek Ministra Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości). Jednakże mianowanie wszystkich członków Rady odbywa się po szeroko zakrojonej rundzie konsultacji w ramach wymiaru sprawiedliwości - zarówno z udziałem starszych sędziów, jak i obecnej Rady Sądownictwa.

Rada jest odpowiedzialna za:

a) wspólne przygotowanie budżetu dla Rady i sądów;

b) przydzielanie sądom budżetów z budżetu centralnego rządu;

c) wspieranie funkcjonowania sądów;

d) nadzór nad wykonaniem budżetu przez sądy;

e) nadzorowanie funkcjonowania sądów;

f) ogólnokrajowe działania związane z rekrutacją, selekcją, mianowaniem i szkoleniem personelu sądów (pod pojęciem <personel sądowy> rozumie się również sędziów.

 

Rada nie zajmuje się bezpośrednio mianowaniem i awansowaniem sędziów. Za to odpowiada osobna Krajowa Komisja Kwalifikacyjna. Rada podjęła uchwałę (która została opublikowana w krajowym dzienniku urzędowym) dotyczącą składu i funkcjonowania komisji selekcyjnej.

 

Dania

 

Cytat z Suplementu Białej Księgi

„W Danii istnieją dwie rady – jedna zajmuje się administracją sądową (Domstolsstyrelsen)i składa się z 11 członków (w tym 5 sędziów), druga – nominacjami sędziowskimi (Dommerudnævnelsesrådet) i składa się z 6 członków (3 sędziów). Tylko pierwsza z nich została wspomniana w Białej Księdze, co mogło zostać źle zrozumiane. Warto jednak zaznaczyć, że w żadnym z tych organów sędziowie nie mają większości – a mimo to duński wymiar sprawiedliwości oceniany jest jako najbardziej niezawisły w Europie (badanie EU Justice Scoreboard 2017, również przywołane w Białej Księdze – p. 129).”

 

Według autorów Suplementu duńscy sędziowie nie mają większości w żadnej z dwóch rad w Danii. Wniosek ten jest nieprecyzyjny, ponieważ statut daje przewodniczącemu Rady rozstrzygający głos w przypadku równowagi głosów w radzie/zarządzie. W Radzie Sądowej (Dommerudnævnelsesrådet) zasiada 6 członków (3 sędziów). Zgodnie ze statutem Rady § 3 Przewodniczący rady musi być sędzią Sądu Najwyższego (Højesteret). Jeżeli w decyzji Rady istnieje głos rozstrzygający, głos przewodniczącego jest rozstrzygający zgodnie z § 16 ust. 2 statutu. Tak więc w tej Radzie sędziowie mają większość w podejmowaniu decyzji. Zarząd duńskiej administracji sądowej (Domstolsstyrelsen) składa się z 11 członków (5 sędziów). Prawdą jest, że sędziowie są mniejszością, ale zgodnie z § 11 ust 2 statutu zarządu, zarząd może podejmować decyzje w obecności 7 lub więcej członków zarządu obecnych podczas posiedzenia. Decyzje podejmowane są na zasadzie większości głosów, a głos przewodniczącego jest rozstrzygający w przypadku równowagi głosów podczas głosowania - zgodnie z § 14 statutu. Przewodniczący jest powoływany przez zarząd zwykłą większością głosów zgodnie z § 3 statutu. Obecny przewodniczący zarządu jest sędzią Sądu Najwyższego i od zawsze był nim sędzia Sądu Najwyższego.

Podsumowując, sędziowie wprawdzie nie mają większości, gdy zarząd obraduje w pełnym składzie, ale w statucie przewidziano zasady, zgodnie z którymi przewodniczący ma ostatnie słowo w przypadku głosowania, gdy zarząd obraduje w niepełnym składzie, jednak jest quorum do podejmowania procesu decyzyjnego.

Link do statutu: https://www.retsinformation.dk/forms/R0710.aspx?id=398 (Strona rządowa w języku duńskim, niestety nie dostępna w języku angielskim)

 

Grecja

 

W Grecji wymiar sprawiedliwości jest całkowicie niezależny od władz politycznych, w szczególności od Ministra Sprawiedliwości.

W sądach nie ma organu nadzorującego. Ogólna odpowiedzialność administracyjna jest powierzona Sądowi Najwyższemu.

 

Bułgaria

 

W Najwyższej Radzie Sądownictwa Bułgarii sędziowie wybrani przez sędziów nie stanowią większości. Izba Sędziów Rady zajmująca się mianowaniami, awansami i kwestiami dyscyplinarnymi związanymi z sędziami składa się z 14 członków - 2 z nich z urzędu /prezesi Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego/, sześciu sędziów wybierają inni sędziowie a sześciu jest wybranych przez Parlament. Procedura wyboru sędziów do Najwyższej Rady Sądownictwa polegająca na tym, że tylko sześciu z 14 członków jest wybieranych przez innych sędziów, została skrytykowany przez Komisję Wenecką w dwóch ostatnich opiniach wobec Bułgarii:

http://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf= CDL-AD (2017) 018-e

oraz http://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2015)022-e.

Bułgaria nie jest więc dobrym przykładem, jeżeli chodzi o standardy niezależności sądownictwa, ale nawet tam część sędziów do Najwyższej Rady Sądownictwa jest wybierana przez sędziów, natomiast w Polsce żaden sędzia nie jest wybierany do Krajowej Rady Sądownictwa przez sędziów.

Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że rząd polski wybiórczo przedstawił przykłady rozwiązań prawnych dotyczących systemów sądownictwa różnych krajów Europy chcąc uzasadnić tezę, że rozwiązania zaproponowane w nowelizacji ustawy o Krajowej Rady Sądownictwa i innych ustawach “reformujących” wymiar sprawiedliwości nie naruszają standardów europejskich.

Lektura dokumentu wskazuje, że celem jego przygotowania nie było rzetelne przedstawienie faktów uzasadniających zmiany w prawie oraz organizacji sądownictwa.  Takie przedstawienie faktów wymaga podania prawdy, całej prawdy i tylko prawdy.  Tymczasem Suplement do Białej Księgi zawiera nie całą prawdę; część faktów i powiązań między nimi pomija; podaje fakty czasem  nawet prawdziwe, ale  sugerując nieprawdziwe ich skutki. Dokument ma zatem inny cel, niż deklarowany. Uważamy, że został napisany w celu zamaskowania politycznego ataku na niezależne sądownictwo.

 

Włochy

 

1. Zawarta w Suplemencie analiza porównawcza dotyczącej Rad Sądownictwa  nie uwzględnia konstytucyjnego systemu samorządowego włoskiego wymiaru sprawiedliwości (CSM. Zgodnie z zasadą podziału władz wyrażoną we włoskiej konstytucji włoska Wysoka Rada jest samorządną instytucją powołaną w celu zapewnienia autonomii i niezależności sądownictwa od innych władz, w szczególności od władzy wykonawczej, Wysokiej Radzie Sądownictwa przewodniczy prezydent Włoch. Pierwszy Prezes i Prokurator Generalny Najwyższego Sądu Kasacyjnego są członkami z urzędu. Pozostałe dwadzieścia cztery osoby są wybierane. Dwie trzecie wybranych członków (the "togate members") musi być przedstawicielami sądownictwa i są wybierani przez wszystkich zwykłych sędziów. Jedna trzecia wybranych członków (the "lay members") wybierana jest na wspólnej sesji włoskiego parlamentu i muszą nimi być profesorowie uniwersyteccy zajmujący się prawem lub być prawnikami, którzy pracowali w zawodzie przez co najmniej czternaście lat.

2. W odniesieniu do "skargi nadzwyczajnej" (str. 7), opis "apelacji do Sądu Najwyższego o naruszenie prawa", przewidziany w art. 111 ust. 6 konstytucji włoskiej, z wielu powodów znacznie się różni od struktury i funkcji tego odwołania. Odwołanie do Sądu Najwyższego, zgodnie z art. 111 ust. 6 Konstytucji jest w rzeczywistości "zwykłą" apelacją. Oznacza to, że nie jest to nadzwyczajny środek odwoławczy i dlatego nie może dotyczyć ostatecznych i prawomocnych orzeczeń. Włoski system prawny przewiduje bowiem odwołanie do Sądu Najwyższego "w interesie prawa" (art. 368 włoskiego kodeksu postępowania cywilnego). Można go jednak uznać za część przyznanej Sądowi Najwyższemu funkcji, która dotyczy jednolitego stosowania prawa. Prokurator Generalny może wnosić odwołanie wyłącznie w celu potwierdzenia "zasady prawa". Instytucja ta ma na celu powstanie wiarygodnych precedensów Sądu Najwyższego, które będą powoływane w sytuacji konieczności rozstrzygnięcia identycznych lub podobnych stanów faktycznych w postępowaniach sądowych wszczętych w przyszłości.

Procedura karna przewiduje również odwołanie do Sądu Najwyższego w interesie prawa. Artykuł 568 ust. 4 bis włoskiego kodeksu postępowania karnego - wprowadzony dekretem ustawodawczym nr 11 z 2018 r. - umożliwia prokuraturze wniesienie odwołania do Sądu Najwyższego w celu uzyskania korzystnych skutków dla oskarżonego, a zatem głównie weryfikacji orzeczenia pod kątem zgodności z prawem.

3. Jeśli chodzi o zakończenie służby na stanowisku sędziego ze względu na osiągnięcie określonego wieku, należy zauważyć, że radykalne obniżenie granicy wieku przejścia w stan spoczynku do 65 lat, przewidziana w najnowszym ustawodawstwie polskim, doprowadzi do zaprzestania orzekania przez około 40% sędziów Sądu Najwyższego (w tym I Prezesa).

We Włoszech, gdzie w 2014 r. również obniżono wiek emerytalny sędziów (z 72 lat do 70 lat), tylko niewielu sędziów musiało przejść w stan spoczynku. W efekcie, wprowadzona w 2014 r. ustawa nie wywołała powszechnego publicznego oburzenia.