Deklaracja z Rygi
Stawianie czoła zagrożeniom dla praworządności
I. Preambuła
- Praworządność ma zasadnicze znaczenie dla ochrony podstawowych wartości, jakimi są godność osoba ludzka, wolność, demokracja, równość i prawa człowieka (art. 2 TUE), na których opiera się Unia Europejska. Przestrzeganie praworządności wymaga, aby wszystkie organy władzy publicznej działały zgodnie z tymi wartościami i w granicach określonych przez prawo. Władza sądownicza jest gwarantem poszanowania praw jednostki poprzez stosowanie prawa. Sądownictwo musi przyczyniać się do utrzymania praworządności poprzez wysokiej jakości decyzje, terminowy wymiar sprawiedliwości i otwartość na społeczeństwo. Dlatego też należy jednoznacznie bronić jej bezstronności i niezależności.
- Praworządność obejmuje wiele elementów, które przejawiają się w różnych obszarach działalności. Deklaracja ta odnosi się nie tylko do zagrożeń dla praworządności, ale także do działań niezbędnych do stawienia im czoła z perspektywy rad sądownictwa i alternatywnych organów sędziowskich.
- W ostatnich latach splot czynników stworzył fundamentalne wyzwania dla praworządności. Czynniki te obejmują rozwój sytuacji politycznej, zmiany społeczne, masowe zmiany w krajobrazie medialnym oraz wpływ postępu cyfrowego. Każde z tych zjawisk stanowi realne zagrożenie dla praworządności i związane z tym wyzwania dla sądownictwa. Aby określić, w jaki sposób sprostać tym wyzwaniom, musimy je najpierw opisać.
II. Wyzwania
- Zagrożenia dla praworządności mają różny charakter, skalę i skutki. Niektóre z nich są jasne, podczas gdy inne są bardziej niejasne i pojawiają się w wyniku połączenia środków wprowadzanych przez pewien okres czasu. Skutki takich środków mogą być różne, od efektu mrożącego w sądownictwie po erozję zaufania społeczeństwa do instytucji sądowych.
- Szereg wyzwań wiąże się z podziałem władzy oraz systemem kontroli i równowagi, który stanowi rdzeń demokracji. W tym kontekście władza sądownicza musi zachować uprawnienia do kontroli legalności działań władzy wykonawczej i, w stosownych przypadkach, ustawodawczej. Kiedy ta równowaga zostaje zaburzona, system sądownictwa nie może prawidłowo funkcjonować. Prawo do rzetelnego procesu sądowego przed niezawisłym trybunałem jest podważone.
- W niektórych krajach stosunki z pozostałymi władzami państwowymi stają się coraz bardziej problematyczne. Sytuacja pogorszyła się u różnych członków i obserwatorów ENCJ. Osłabianie sądownictwa może polegać na niewykonywaniu decyzji sprzecznych z wolą rządu, braku odpowiednich konsultacji z wymiarem sprawiedliwości w sprawie odpowiednich projektów aktów prawnych oraz wdrażaniu reform bez zgody wymiaru sprawiedliwości. Sędziowie powinni akceptować uzasadnioną krytykę. Zdarzało się jednak, że władza państwowa i poszczególni politycy atakowali publicznie zarówno poszczególnych sędziów, jak i sądownictwo jako całość. Nieuniknione jest, że takie ataki zmniejszą lub zniszczą zaufanie społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości w całości. Atakowanie sędziów za to, że wykonują oni swoje funkcje sądownicze, stanowi wyraźne naruszenie zasady podziału władzy.
- Wolne media stoją na straży demokracji. Jest to jedna z instytucji, które stoją na straży praworządności. Wolne media, znajdujące się pod presją w coraz większej liczbie krajów, wnoszą istotny wkład w przejrzystość i otwartość sądownictwa. Występuje jednak rosnąca skłonność polityków i innych podmiotów do wywierania wpływu na media i wykorzystywania ich jako narzędzia do atakowania decyzji sądów. To z kolei wywiera presję na sądownictwo poprzez wprowadzanie w błąd, dezinformację i ukierunkowane ujawnianie sędziów. Presja ta doprowadziła do zagrożeń nie tylko dla dobrego imienia sędziów, ale także dla ich bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego na sali sądowej i poza nią. Coraz bardziej niezadowoleni ludzie czują się uprawnieni do składania skarg na urzędników, w tym na sędziów.
- Na szczególną uwagę zasługuje krajobraz medialny. Malejąca rola tradycyjnych mediów i dziennikarstwa śledczego, w połączeniu z rozwojem mediów społecznościowych i samodzielnych doniesień, zwiększa ryzyko osądzenia przez media w sprawach, które przyciągają uwagę opinii publicznej. Monitorowanie tych zmian wymaga znacznych zasobów. Często zidentyfikowanie i przeciwstawienie się narracjom szkodliwym dla sądownictwa może być niezwykle trudne. Takie narracje będą oczywiście przyczyniać się do coraz większej utraty zaufania publicznego.
- Przydzielanie niewystarczających zasobów sądownictwu przyczynia się również do osłabiania praworządności. Może to wiązać się z ograniczeniem zdolności sądownictwa do znaczącego udziału w planowaniu i alokacji budżetu sądownictwa. Jeszcze bardziej bezpośrednio może to oznaczać obcięcie finansowania sądownictwa lub wstrzymanie wszelkich podwyżek wynagrodzeń personelu sędziowskiego i pomocniczego pomimo inflacji, przy jednoczesnym podniesieniu płac w innych sektorach publicznych. Może to również wiązać się z odmową sędziom niezbędnego personelu pomocniczego. Brak zasobów prowadzi również do poważnie nadmiernego obciążenia pracą. Nieuchronnie takie działania degradują status urzędujących sędziów i zniechęcają innych do wyboru kariery sędziowskiej.
- Postępy w cyfryzacji pod wieloma względami poprawiły dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Postępy te sprawiają również, że praca sędziów jest bardziej efektywna i szybsza. Przynosi to korzyści zarówno obywatelom, jak i sądownictwu. Jednak ten postęp technologiczny wiąże się z własnymi problemami. Jeśli chodzi o poszczególnych sędziów, profilowanie sędziów i możliwość identyfikacji sędziów, którzy podjęli decyzje w delikatnych sprawach, zwiększa ryzyko gróźb, które mogą prowadzić do przemocy werbalnej lub fizycznej. Wyzwania dotyczące sądownictwa jako całości obejmują ochronę danych oraz możliwość, że systemy retencji danych mogą umożliwiać władzy wykonawczej dostęp do komputerów i danych sędziów lub ich personelu, naruszając w ten sposób niezawisłość sędziowską.
III. Obecne ramy
- Każde z tych zagrożeń może zaburzyć delikatną równowagę sił między władzą sądowniczą, wykonawczą i ustawodawczą. Każde z tych wyzwań mogłoby zarówno obniżyć status sądownictwa, jak i nadmiernie wystawić je w niewłaściwy sposób na bezpośrednią kontrolę i kontrolę innych organów państwowych.
- Na szczeblu europejskim i krajowym powinny istnieć odpowiednie gwarancje prawne i instytucjonalne zapewniające skuteczną ochronę niezawisłości sędziowskiej. Zabezpieczenia te powinny być zgodne z normami określonymi przez ENCJ. Należy również spełnić standardy ENCJ w zakresie przejrzystości i odpowiedzialności sędziowskiej.
- Mimo że na szczeblu UE istnieją systemowe mechanizmy przeciwdziałania tym zagrożeniom, ich stosowanie często może być opóźnione. Są one również dostosowane do sytuacji, w których zagrożenie dla praworządności osiągnęło zaawansowany etap. W związku z tym, jako pierwsza linia obrony, zagrożeniom tym muszą stawić czoła sami sędziowie. Rady sądownictwa i inne alternatywne organy zarządzające odgrywają w tym względzie kluczową rolę.
IV. Akcje
- Konieczne jest stałe zachowanie czujności ze strony rad sądownictwa w celu szybkiego identyfikowania wszelkich zagrożeń dla niezawisłości sędziowskiej oraz wszelkich zmian, które mogłyby prowadzić do podważenia praworządności.
- Rady sądownictwa muszą również wykazać się przywództwem i odwagą. Muszą działać bezzwłocznie i wykorzystywać wszelkie dostępne im środki. Mogą one obejmować wydawanie opinii prawnych, wypowiadanie się w imieniu sądownictwa, zabieganie o poparcie społeczne dla sędziów, współpracę z innymi organami państwowymi oraz informowanie instytucji i organów sądowych UE o trudnościach, z jakimi się borykają.
- Należy podjąć kroki w celu nawiązania i utrzymania efektywnej współpracy z organizacjami innych zawodów prawniczych. Społeczeństwo obywatelskie może być silnym i godnym zaufania sprzymierzeńcem sądownictwa w potrzebie. Zaufanie społeczeństwa do sądownictwa można zbudować dzięki przejrzystości i odpowiedzialności sądownictwa, kluczowa jest również powszechna wiedza na temat praworządności. Rady powinny zatem inwestować w działania informacyjne i edukację społeczeństwa, zwłaszcza młodzieży.
- Historia sądownictwa musi być skutecznie opowiedziana. Obywatele muszą zrozumieć, co oznacza dla nich niezawisłość sędziowska i jakie korzyści przynosi ona dla wzrostu gospodarczego i stabilności ich kraju. Aby to osiągnąć, wymiar sprawiedliwości powinien nawiązać silne relacje z mediami i rozwijać otwarte kanały komunikacji, aby dotrzeć do szerszego grona odbiorców.
- Trzeba zbudować i utrzymać odporność sądownictwa. Kiedy praworządność jest zagrożona, rady sądownictwa muszą otwarcie dzielić się swoim stanowiskiem z resztą sądownictwa. Odporność można budować za pomocą aktywnych środków. Obejmują one szkolenie sądownictwa i wpajanie w środowisku sędziowskim zrozumienia, że praworządność obejmuje wiele elementów wykraczających poza legalność prawa. Sędziowie muszą być poinformowani, że ostrożna konwencja milczenia nie ma zastosowania, gdy zagrożona jest praworządność. Sędziowie muszą być zachęcani do dzielenia się ze swoimi kolegami z pracy wszelkimi zastrzeżeniami lub wątpliwościami dotyczącymi toczących się postępowań.
- Wreszcie, solidarność między europejskimi organami sądowniczymi jest wartością podstawową. Jak zostało to wyartykułowane w Deklaracji Ateńskiej z 2022 r., warto to powtarzać. Zarówno solidarność prewencyjna, jak i reaktywna są niezbędne do ochrony praworządności. Rady Sądownictwa muszą wspierać i aktywnie wypowiadać się w imieniu każdego kolegi w tarapatach. ENCJ odgrywa tu szczególną rolę. Chociaż ENCJ nie może angażować się w debaty polityczne, będzie wspierać sędziów poprzez podnoszenie świadomości, publikowanie oświadczeń, kontakty z instytucjami europejskimi oraz, w stosownych przypadkach, przeprowadzanie wizyt solidarnościowych zarówno u członków, jak i obserwatorów.
