Stanowisko Iustitii w sprawie założeń nowelizacji przepisów o przedawnieniu przedstawionych w informacji Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2017 r.

Stowarzyszenie Sędziów Polskich "Iustitia" wydało stanowisko w sprawie założeń nowelizacji przepisów o przedawnieniu przedstawionych w informacji Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2017 r. Stanowisko zostało opracowane przez członków Zespołu ds. Prawa Cywilnego, a następnie przyjęta przez Zarząd Stowarzyszenia.

 

Stanowisko Stowarzyszenia Sędziów Polskich "Iustitia" w sprawie założeń nowelizacji przepisów o przedawnieniu przedstawionych w informacji Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2017 r.

 

 A. Deklarowane cele projektodawcy

1. Ograniczenie obrotu przedawnionymi wierzytelnościami i zjawiska nieograniczonego w czasie prowadzenia windykacji pozasądowej wobec dłużników.

2. Ochrona dłużników o niskiej świadomości prawnej.

B. Założenia nowelizacji według projektodawcy

1. Ustalanie i branie pod uwagę przez sąd z urzędu, czy doszło do przedawnienia, w każdym rodzaju obrotu cywilnoprawnego (w tym powszechnym i gospodarczym).

2. Skrócenie terminów przedawnienia.

3. Zmiana regulacji początku i końca przedawnienia.

4. Zastąpienie w przypadku niektórych czynności podejmowanych przez wierzyciela skutku w postaci przerwy biegu przedawnienia skutkiem w postaci wstrzymania jego biegu.

 C. Uwagi SSP „Iustitia” do celów projektodawcy i pierwszego z powyższych założeń

 1. Cele projektodawcy zasługują na poparcie.

Sędziowie orzekający w sprawach cywilnych również obserwują zjawisko masowego obrotu wierzytelnościami, z których zauważalna część uległa przedawnieniu. Z obserwacji wynika również, że pozwani w takich sprawach bardzo rzadko podejmują obronę procesową przez podniesienie zarzutu przedawnienia.

2. Proponowana zmiana polegająca na uwzględnianiu przedawnienia z urzędu nie spowoduje wyeliminowania obrotu wierzytelnościami przedawnionymi oraz negatywnych zjawisk związanych z ich nieograniczoną w czasie, pozasądową windykacją.

Po nowelizacji dokonanej według założeń projektodawcy wierzytelności przedawnione nadal będą mogły być przedmiotem przelewu, a działania zmierzające do ich zaspokojenia przez dłużnika bez wykorzystania przymusu państwowego nadal będą podejmowane, przy czym będą się one mieściły w porządku prawnym. Wierzyciele zachowają ponadto prawo do przekazywania informacji o przedawnionych wierzytelnościach do biur informacji gospodarczej działających na podstawie ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych (jedn. tekst: Dz.U. z 2014 r.,poz. 2015 ze zm.), co obecnie stanowi silny środek nacisku na dłużnika w celu wymuszenia na nim spłaty długu mimo jego przedawnienia.

3. Nałożenie na sąd obowiązków działania z urzędu w zakresie przedawnienia może spowodować dwojakie skutki, w zależności od treści i wykładni znowelizowanych przepisów.

3.1. W razie przyjęcia wykładni projektowanych przepisów nakładającej na sąd obowiązek zbadania z urzędu biegu przedawnienia (w tym jego przerw i zawieszeń), a następnie uwzględnienia z urzędu upływu przedawnienia, może dojść do zapaści sądownictwa w szeroko pojętych sprawach cywilnych na skutek konieczności podejmowania czynności zmierzających do poszerzenia z urzędu podstawy faktycznej o okoliczności dotyczące biegu przedawnienia oraz przeprowadzania z urzędu dodatkowych dowodów. Innym ryzykiem są masowe odmowy wydania nakazów zapłaty w postępowaniu upominawczym i elektronicznym postępowaniu upominawczym w sytuacjach, gdy wierzyciele nie zamieszczą w pozwie twierdzeń o zdarzeniach wpływających na bieg przedawnienia. Przyjęcie regulacji tego rodzaju będzie ponadto stanowiło istotny wyłom w zasadach kontradyktoryjności i dyspozycyjności, na których opierają się nowoczesne kodyfikacje procesowe cywilne. Aktywność sądu mogłaby być także zasadnie postrzegana jako angażowanie się sądu po stronie pozwanego, co godziłoby w zasadę bezstronności i społeczny odbiór wymiaru sprawiedliwości. Nie można przy tym nie dostrzec, że po nowelizacji sąd musiałby badać i uwzględniać przedawnienie również w interesie strony silniejszej lub strony, która nie wymaga zwiększonej ochrony prawnej, np. ubezpieczycieli (w przypadku roszczeń kierowanych przeciwko nim przez poszkodowanych), dłużników alimentacyjnych (w przypadku roszczeń kierowanych przeciwko nim przez wierzycieli alimentacyjnych) czy sprawców przestępstw (w przypadku roszczeń kierowanych przeciwko nim przez ofiary tych przestępstw). Nałożenie na sąd obowiązku podejmowania takich działań nie znajduje żadnego uzasadnienia i może być zasadnie odbierane społecznie jako co najmniej niezrozumiałe.

3.2. W razie przyjęcia wykładni projektowanych przepisów nakładającej na sąd jedynie obowiązek uwzględnienia przedawnienia wynikającego z twierdzeń i dowodów zaoferowanych przez strony należy liczyć się ze zjawiskiem pomijania w pismach procesowych powoda niekorzystnych dla niego okoliczności świadczących o upływie terminu przedawnienia. Wobec bierności pozwanych, która stanowi przeważającą postawę w procesach cywilnych (vide znikomy stopień zaskarżalności nakazów zapłaty), cele zakładane przez projektodawcę nie zostaną osiągnięte.

4. Wydaje się również, że przyjęcie proponowanej regulacji wyłączyłoby możliwość stosowania przez sąd art. 5 k.c. przeciwko dłużnikom naruszającym zasady współżycia społecznego, skoro uwzględnienie przedawnienia następowałoby na skutek aktywności sądu, a nie na skutek korzystania z prawa podmiotowego przez dłużnika (podniesienia zarzutu przedawnienia).

Obecnie sąd może nie uwzględnić zarzutu przedawnienia, jeżeli jego podniesienie zostanie uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wyeliminowanie tej możliwości pozbawi sąd ważnego narzędzia pozwalającego na odmowę udzielenia ochrony prawnej stronie zachowującej się w sposób zasługujący na negatywną ocenę.

 D. Propozycje alternatywne SSP „Iustitia”

1. Zastąpienie obecnego skutku przedawnienia w postaci uprawnienia dłużnika do uchylenia się od zaspokojenia roszczenia skutkiem w postaci wygaśnięcia zobowiązania.

Zaletą proponowanego rozwiązania jest wyłączenie możliwości skutecznego przelewu przedawnionej wierzytelności oraz możliwości prowadzenia zgodnej z prawem windykacji pozasądowej, gdyż dotyczyłyby one nieistniejącej (wygasłej) wierzytelności. Nie byłoby również możliwe przekazywanie danych dłużnika do biur informacji gospodarczej, co obecnie stanowi poważny środek nacisku na dłużników przedawnionych wierzytelności.

Wygaśnięcie roszczenia sąd brałby pod uwagę z urzędu w ramach stosowania prawa materialnego, co czyni również w aktualnym stanie prawnym np. uwzględniając z urzędu upływ terminu zawitego. Eliminowałoby to potrzebę wprowadzania do polskiego porządku prawnego przepisów procesowych godzących w zasady kontradyktoryjności, dyspozycyjności i bezstronności.

 2. Ograniczenie nowelizacji jedynie do roszczeń przeciwko podmiotom zasługującym na szczególną ochronę, przede wszystkim konsumentom.

Nie ma żadnego uzasadnienia aksjologicznego, by udzielać zwiększonej ochrony dłużnikom, których rzeczywista pozycja jest równorzędna lub silniejsza niż pozycja wierzyciela, oraz dłużnikom, którzy dysponują realnymi możliwościami podjęcia obrony przez podniesienie zarzutu przedawnienia. Za absolutnie wystarczające należy uznać ograniczenie zasięgu nowelizacji do roszczeń przeciwko podmiotom, które w typowym układzie są stroną słabszą, np. konsumentom. Pozwoli to również uniknąć angażowania się sądu na rzecz strony silniejszej (np. banku, zakładu ubezpieczeń, innej instytucji finansowej), w przypadku skierowania przeciwko niej przedawnionych roszczeń przez słabszą stronę stosunku prawnego.

3. W przypadku uwzględnienia pierwszej propozycji – dodanie do warunków formalnych pozwu w sprawach o roszczenia majątkowe wygasające po upływie terminu przedawnienia dodatkowego wymogu w postaci przytoczenia okoliczności faktycznych pozwalających na ustalenie daty stanowiącej początek biegu przedawnienia.

Analogiczny zabieg legislacyjny został zastosowany w art. 50532 § 2 pkt 3 k.p.c. Zapobiegłoby to obchodzeniu przez powodów nowych przepisów przez pomijanie w pozwie okoliczności pozwalających sądowi na ustalenie wygaśnięcia roszczenia w razie orzekania wyłącznie w oparciu o twierdzenia powoda (tj. w postępowaniu upominawczym, elektronicznym postępowaniu upominawczym, zaocznym czy zabezpieczającym).

E. Podsumowanie

Stowarzyszenie Sędziów Polskich „Iustitia” popiera działania zmierzające do polepszenia sytuacji dłużników w sytuacjach, gdy są oni słabszą stroną stosunku cywilnoprawnego – tak w procesie cywilnym, jak i poza nim.

Proponowane przez projektodawcę regulacje nie zapewniają realizacji tego celu, a przy tym stanowią znaczący wyłom w zasadach kontradyktoryjności, dyspozycyjności i bezstronności sądu, na których opiera się nowoczesny proces cywilny. Rodzą one ponadto ryzyko lawinowego wzrostu spraw cywilnych kierowanych do rozpoznania w postępowaniu zwyczajnym, co przyczyniłoby się do znacznego wydłużenia czasu trwania wszystkich postępowań cywilnych.

Stowarzyszenie poddaje pod rozwagę rozwiązanie polegające na przyjęciu w odniesieniu do niektórych roszczeń (np. przeciwko konsumentom) wygaśnięcia roszczenia jako skutku jego przedawnienia. Pozwoliłoby to uniknąć przedstawionych zagrożeń, a przy tym zapewniałoby lepszą ochronę dłużników przed negatywnymi konsekwencjami masowego obrotu wierzytelnościami przedawnionymi i nieograniczonej w czasie windykacji pozasądowej.