Opinia Iustitii do projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw

Stowarzyszenie Sędziów Polskich "Iustitia" opracowało opinię do projektu z dnia 7 grudnia 2016 r. ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw. Uwagi dotyczące projektowanych zmian w zakresie prawa cywilnego materialnego. Opinia została opracowana przez członków Zespołu ds. Prawa Cywilnego, a następnie przyjęta przez Zarząd Stowarzyszenia.

 

Stowarzyszenie popiera wzmacnianie pozycji słabszej strony umowy, na podstawie której dochodzi do odpłatnego udzielenia świadczenia pieniężnego (głównie kredytu i pożyczki), przy czym celem tych działań powinno być uzyskanie równowagi między interesami obu stron umowy. Nadmierne osłabienie pozycji jednej z nich kosztem drugiej jest zjawiskiem niepożądanym ze względów społecznych i ekonomicznych.

Stowarzyszenie popiera kompleksowe uregulowanie problematyki wszystkich kosztów – odsetkowych i pozaodsetkowych – ponoszonych przez konsumenta uzyskującego odpłatnie od przedsiębiorcy świadczenie pieniężne na podstawie umowy.

Stowarzyszenie zaleca szczególną rozwagę przy dokonywaniu zmian przepisów o charakterze ogólnym dla danej gałęzi prawa. Zmiany takie powinna poprzedzać dogłębna analiza ich skutków nie tylko z punktu widzenia zdolności do osiągnięcia założonych w projekcie celów, ale również z punktu widzenia potencjalnych skutków ubocznych dla stosunków społecznych, w które prawodawca nie planuje ingerować.

Stowarzyszenie nie zajmuje stanowiska co do określenia wysokości maksymalnych kosztów odsetkowych i pozaodsetkowych uzyskania świadczeń pieniężnych. Zagadnienie to wymaga bowiem przeprowadzenia dogłębnych analiz ekonomicznych i wpływu projektowanej regulacji na rynek usług finansowych.

Uwagi do poszczególnych przepisów z zakresu prawa cywilnego materialnego:

Dodanie art. 3871 i art. 3872 k.c.

Projekt: Art. 3871  § 1 k.c. Wysokość odsetek, opłat, prowizji, marż oraz kosztów usług dodatkowych, ponoszonych w związku z uzyskaniem świadczenia pieniężnego oraz jakichkolwiek innych świadczeń z tytułu udzielenia świadczenia pieniężnego (całkowite koszty udzielenia świadczenia), nie może przekraczać kwoty będącej równowartością należnych odsetek maksymalnych oraz odsetek maksymalnych za opóźnienie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Kwotę równowartości należnych odsetek maksymalnych oraz odsetek maksymalnych za opóźnienie ustala się na chwilę żądania poniesienia świadczeń z tytułu udzielenia świadczenia pieniężnego.

§ 2. Koszty udzielenia świadczenia pieniężnego nie należą się w części przekraczającej całkowite koszty udzielenia świadczenia.

§ 3.Suma zabezpieczenia roszczeń związanych z udzieleniem świadczenia pieniężnego nie może być wyższa od kwoty odpowiadającej wartości udzielonego świadczenia pieniężnego powiększonej o odsetki maksymalne obliczone od kwoty udzielonego świadczenia za okres, na jaki świadczenie udzielono, wydłużony o 6 miesięcy, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Celem dodania przytoczonego przepisu jest według projektodawcy „wzmocnienie ochrony osób fizycznych zawierających umowy o świadczenie pieniężne, niepozostające w bezpośrednim związku z prowadzoną przez nie działalnością gospodarczą, do których nie ma zastosowania ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim przed obciążaniem ich nadmiernie wysokimi pozaodsetkowymi kosztami związanymi z udzieleniem świadczenia pieniężnego” (s. 14 uzasadnienia projektu). Projektodawca zakłada ponadto, że pobranie prowizji oraz innych kosztów ponoszonych przez świadczeniobiorcę w związku z umową w wysokości odpowiadającej maksymalnym kosztom pozaodsetkowym wykluczało będzie możliwość pobierania jakichkolwiek dalszych opłat, w tym opłat windykacyjnych (s. 15 uzasadnienia projektu). W ocenie Stowarzyszenia, nadanie art. 3871 k.c. projektowanego brzmienia nie przyczyni się do realizacji postawionego celu, a poczynione założenie o wyłączeniu dopuszczalności pobierania dalszych opłat jest nietrafne.

Po pierwsze, art. 3871 k.c. nie ogranicza się do obrotu konsumenckiego. Przeciwnie, z treści przepisu wynika, że ma on obejmować każdy rodzaj obrotu – również powszechny, a nawet gospodarczy. Nie istnieją żadne względy przemawiające za tak szerokim zakreśleniem hipotezy analizowanego przepisu, w szczególności nie można twierdzić, by pożyczkobiorca w obrocie powszechnym (np. sąsiad pożyczający od sąsiada 100 zł) czy gospodarczym (np. konsorcjum pożyczające od instytucji finansowej 100.000.000 zł) był słabszą stroną umowy, wymagającą szczególnej ochrony ze strony ustawodawcy. Należy zauważyć, że przyjęcie art. 3871 k.c. może doprowadzić do perturbacji na rynku o trudnych do przewidzenia skali i rozmiarze.

Po drugie, wbrew założeniu projektodawcy, projektowany art. 3871 k.c. nie wyłącza obciążenia osoby uzyskującej świadczenie pieniężne kosztami związanymi z umową stanowiącą podstawę udzielenia świadczenia, które przekraczają pułap określony w przepisie. Możliwe i prawdopodobne jest bowiem przyjęcie wykładni tego przepisu polegającej na rozróżnieniu kosztów obciążających świadczeniobiorcę na ponoszone: (1) w związku z uzyskaniem świadczenia pieniężnego (tj. na etapie zawierania umowy), (2) w związku ze spłatą świadczenia pieniężnego (tj. na etapie wykonywania umowy przez świadczeniobiorcę) i (3) w związku z brakiem spłaty świadczenia pieniężnego (tj. w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy przez świadczeniobiorcę). Na rzecz takiej wykładni przemawia analiza art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kredycie konsumenckim („Ustawy nie stosuje się do umów, w których konsument nie jest zobowiązany do zapłaty oprocentowania oraz innych kosztów związanych z udzieleniem lub spłatą kredytu konsumenckiego”) oraz art. 5 pkt 6a ustawy o kredycie konsumenckim („Użyte w ustawie określenia oznaczają: pozaodsetkowe koszty kredytu - wszystkie koszty, które konsument ponosi w związku z umową o kredyt konsumencki, z wyłączeniem odsetek”). W przepisie art. 4 ust. 1 pkt ustawy o kredycie konsumenckim ustawodawca w sposób wyraźny rozróżnił koszty związane z udzieleniem kredytu i koszty związane ze spłatą kredytu.Odwołanie się do tego rozróżnienia przy wykładni projektowanego art. 3871 k.c. znajduje zatem silne oparcie w innej regulacji tego samego problemu. Przy definiowaniu pozaodsetkowych kosztów kredytu w art. 5 pkt 6a ustawy o kredycie konsumenckim ustawodawca posłużył się natomiast pojęciem „kosztów ponoszonych w związku z umową o kredyt konsumencki”, które jest szersze od pojęcia „kosztów ponoszonych w związku z uzyskaniem świadczenia pieniężnego” zamieszczonego w projektowanej regulacji. Z umową stanowiącą podstawę uzyskania świadczenia pieniężnego można bowiem powiązać koszty (np. związane z obsługą czy ubezpieczeniem spłaty lub prowadzeniem windykacji), które nie wykazują związku z samym uzyskaniem świadczenia pieniężnego. W ocenie Stowarzyszenia, wprowadzenie do porządku prawnego art. 3871 k.c. nie przyczyni się do wyeliminowania lub ograniczenia zjawiska lichwy, gdyż redakcja przepisu będzie w dalszym ciągu umożliwiała ukształtowanie umów w sposób obciążający świadczeniobiorców nadmiernymi kosztami, przekraczającymi przy tym określony w art. 3871 k.c. pułap należnych odsetek maksymalnych oraz odsetek maksymalnych za opóźnienie.

Po trzecie, pozostaje niejasne, za jaki okres należałoby liczyć „kwotę będącą równowartością należnych odsetek maksymalnych oraz odsetek maksymalnych za opóźnienie” stanowiącą górną granicę całkowitych kosztów udzielenia świadczenia. Racjonalne wydawałoby się oznaczenie wysokości tych kosztów już w chwili zawarcia umowy, a zatem z uwzględnieniem planowanego czasu, w którym świadczenie miałoby zostać zwrócone. Opierając się na treści art. 3871 § 2 zd. drugie k.c., można jedna bronić stanowiska, że koszty te mogą zostać obliczone ex post za okres rzeczywistego trwania umowy, na podstawie której udzielono świadczenia pieniężnego. Okres ten może być inny niż planowany okres trwania umowy, np. jeżeli umowa ta zostanie wypowiedziana.

Po czwarte, regulacja art. 3871 § 1 zd. drugie k.c. jest niejasna, dysfunkcjonalna i szkodliwa dla obrotu. W rachubę wchodzi kilka sposobów interpretacji pojęcia „żądanie poniesienia świadczeń z tytułu udzielenia świadczenia pieniężnego”. Na płaszczyźnie językowej żądanie oznacza „domaganie się czegoś”. Przy takiej wykładni z „żądaniem poniesienia świadczeń” mielibyśmy do czynienia dopiero wówczas, gdyby dłużnik nie spełniał tych świadczeń zgodnie z umową, a wierzyciel kierowałby do niego wezwanie do ich spełnienia. Interpretacja taka prowadziłaby do trudnych do zaakceptowania wniosków, gdyż całkowite koszty udzielenia świadczenia podlegałyby ustaleniu tylko w razie nienależytego wykonania umowy przez świadczeniobiorcę i tylko w razie podjęcia przez wierzyciela działań w celu skłonienia dłużnika do spełnienia świadczenia. W razie wykonania umowy zgodnie z jej treścią (co jest przecież zasadą), całkowite koszty udzielenia świadczenia nie byłyby w ogóle ustalane. Można również przyjąć, że „żądanie poniesienia świadczeń” ma miejsce już w chwili ich zastrzeżenia w umowie. Funkcjonalne walory takiej wykładni są niezaprzeczalne, gdyż odpowiada ona praktyce obrotu, pozwala zrealizować obowiązki informacyjne wobec konsumentów i gwarantuje pewność obrotu (obie strony wiedzą, do czego się zobowiązują). Przyjęcie wskazanej wykładni stoi jednak pod znakiem zapytania, gdyż pozostaje ona w sprzeczności z jednoznacznym rezultatem wykładni językowej. Podsumowując ten wątek, projektodawca powinien podjąć decyzję, czy całkowite koszty świadczenia mają być niezależne od zjawisk ekonomicznych w czasie trwania umowy (wówczas w zdaniu drugim art. 3871 § 1 k.c. należałoby odwołać się do momentu zawarcia umowy, na podstawie której dochodzi do uzyskania świadczenia pieniężnego), czy też całkowite koszty świadczenia mają się zmieniać w zależności od zjawisk ekonomicznych w czasie trwania umowy (wówczas w zdaniu drugim art. 3871 § 1 k.c. należałoby odwołać się do momentu wymagalności świadczenia). Wskazane byłoby również ograniczenie regulacji przewidzianej w analizowanym zdaniu drugim art. 3871 § 1 k.c. do kosztów innych niż odsetki.

Po piąte, w art. 3871 § 1 k.c. projektodawca wprowadza definicję legalną pojęcia „całkowite koszty udzielenia świadczenia”, a w art. 115 § 24 k.k. – legalną definicję pojęcia „całkowite koszty udzielenia świadczenia pieniężnego”. Definicje te różnią się, gdyż z drugiej z nich wyłączono opłaty notarialne i daniny należne Skarbowi Państwa. Cel wprowadzenia dwóch różnych definicji pozostaje niezrozumiały.

Sposób oznaczenia w art. 3871 § 3 k.c. górnej granicy sumy zabezpieczenia roszczeń związanych z udzieleniem świadczenia pieniężnego budzi istotne zastrzeżenia („kwota odpowiadająca wartości udzielonego świadczenia pieniężnego powiększonej o odsetki maksymalne obliczone od kwoty udzielonego świadczenia za okres, na jaki świadczenie udzielono, wydłużony o 6 miesięcy”), z uwagi na oderwanie sumy zabezpieczenia od wysokości całkowitych kosztów udzielenia świadczenia. Może zdarzyć się bowiem, że suma zabezpieczenia przekroczy wysokość świadczenia wraz z kosztami (gdy świadczenie pieniężne zostanie udzielone na krótki czas; w przypadku pożyczki udzielonej 1 stycznia na miesiąc w kwocie 10.000 zł suma zabezpieczenia wyniesie w przybliżeniu 10.583 zł [213 dni (1 miesiąc + 6 miesięcy) / 365 dni w roku * 10% rocznie odsetek maksymalnych * 10.000 zł + 10.000 zł], a całkowite koszty udzielenia świadczenia oraz świadczenie wyniosą w przybliżeniu 10.204 zł [31 dni / 365 dni w roku * 10% rocznie odsetek maksymalnych * 14% rocznie odsetek maksymalnych za opóźnienie * 10.000 zł + 10.000 zł]). Może się zdarzyć również, że suma zabezpieczenia będzie niższa niż wysokość świadczenia wraz z kosztami (gdy świadczenie pieniężne zostanie udzielone na długi czas; w przypadku pożyczki udzielonej na 4,5 roku w kwocie 10.000 zł suma zabezpieczenia wyniesie 15.000 zł [5 lat * 10% rocznie odsetek maksymalnych * 10.000 zł + 10.000 zł], a całkowite koszty udzielenia świadczenia oraz świadczenie wyniosą 22.000 zł [5 lat * 10% rocznie odsetek maksymalnych * 14% rocznie odsetek maksymalnych za opóźnienie * 10.000 zł + 10.000 zł]). Lepsze zabezpieczenie interesów podmiotów udzielających świadczeń krótkoterminowych (np. pożyczek „chwilówek”) nie znajduje żadnego uzasadnienia aksjologicznego. W tym stanie rzeczy należy postulować powiązanie maksymalnej sumy zabezpieczenia z wysokością udzielonego świadczenia pieniężnego powiększoną o całkowite koszty udzielenia świadczenia oraz – ewentualnie – o odsetki maksymalne za opóźnienie za oznaczony czas. Na marginesie należy dodać, że do projektowanego art. 3871 § 3 k.c. wkradł się błąd terminologiczny, gdyż w użytym kontekście w odniesieniu do świadczeń pieniężnych można mówić o ich wysokości, a nie o ich wartości.

Projekt: Art. 3872 k.c. Udzielający osobie fizycznej świadczenia pieniężnego, niepozostającego w bezpośrednim związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą, podaje przed udzieleniem tego świadczenia w sposób jednoznaczny i zrozumiały wysokość odsetek, składniki i wysokość maksymalnych pozaodsetkowych kosztów udzielenia świadczenia oraz rzeczywistą roczną stopę oprocentowania, obliczoną w sposób, określony w art. 25 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2016 r. poz. 1528).

Idea nałożenia obowiązków informacyjnych wobec konsumenta uzyskującego odpłatnie świadczenie pieniężne od przedsiębiorcy trudniącego się udzielaniem takich świadczeń nie budzi generalnie zastrzeżeń, w przeciwieństwie do brzmienia projektowanego przepisu.

Po pierwsze, wobec objęcia analizowaną regulacją całości obrotu, obowiązki informacyjne przewidziane w art. 3872 k.c. będą spoczywać nie tylko na przedsiębiorcach zajmujących się w ramach prowadzonej działalności gospodarczej lub zawodowej odpłatnym udzielaniem takich świadczeń, ale na wszystkich podmiotach udzielających osobie fizycznej świadczenia pieniężnego niepozostającego w bezpośrednim związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą (obowiązki te będą obciążać np. szwagra udzielającego szwagrowi pożyczki na zakup nowej pralki). Tak szerokie zakreślenie kręgu podmiotów zobowiązanych do udzielania informacji o parametrach świadczenia nie jest niczym uzasadnione, a przy tym spowoduje, że duża część społeczeństwa będzie nieświadomie naruszała prawo.

Po drugie, sposób obliczenia rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania reguluje nie art. 25 ustawy o kredycie konsumenckim, lecz załącznik nr 4 do tej ustawy. Trzeba również odnotować, że obliczenie wskazanej stopy oprocentowania mieści się w sferze matematyki finansowej i wymaga zastosowania metod numerycznych. Obliczenie jej nie powinno stanowić trudności dla podmiotów gospodarczych mających wyspecjalizowane służby finansowe, ale jest praktycznie niemożliwe dla przeciętnego uczestnika obrotu. Również z tego względu trudno zrozumieć racje przemawiające za tak szerokim zakreśleniem kręgu podmiotów obciążonych analizowanym obowiązkiem informacyjnym.

Po trzecie, z zakresu analizowanej regulacji należałoby wyłączyć świadczenia pieniężne udzielane na podstawie umów, w których konsument nie jest zobowiązany do zapłaty oprocentowania oraz innych kosztów związanych z udzieleniem lub spłatą świadczenia pieniężnego. W przeciwnym razie nie można wykluczyć pojawienia się kierunku wykładni zakładającego istnienie obowiązku informacyjnego z art. 3872 k.c. w przypadku każdej umowy, w której konsument uzyskuje świadczenie pieniężne (np. umowy sprzedaży rzeczy, w której konsument jest sprzedawcą, umowy najmu, w której konsument jest wynajmującym).

Dodanie art. 78b Prawa bankowego

Art. 78b. 1. W przypadku umów kredytu i pożyczki pieniężnej zawieranych z osobą fizyczną, niepozostających w bezpośrednim związku z prowadzoną przez nią działalnością gospodarczą, do których nie ma zastosowania ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2014 r. poz. 1497, z późn. zm.) maksymalna wysokość opłat, prowizji, marż oraz kosztów usług dodatkowych ponoszonych w związku z uzyskaniem kredytu lub pożyczki pieniężnej oraz jakichkolwiek innych świadczeń z tytułu udzielenia kredytu lub pożyczki pieniężnej ponoszonych przez tę osobę w związku z umową, z wyłączeniem odsetek (koszty pozaodsetkowe), nie może przekraczać kwoty równej dwukrotności wysokości odsetek ustawowych, o których mowa w art. 359 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380, poz. 585 i poz. 1311) liczonych na dzień udzielenia kredytu lub pożyczki od całkowitej kwoty udzielonego kredytu lub pożyczki (maksymalne koszty pozaodsetkowe).

2. Koszty pozaodsetkowe wynikające z umowy kredytowej lub pożyczki pieniężnej nie należą się w części przekraczającej maksymalne koszty pozaodsetkowe obliczone w sposób określony w ust. 1.

Stowarzyszenie popiera ustawowe unormowanie maksymalnej wysokości pozaodsetkowych kosztów kredytu lub pożyczki udzielanych konsumentowi przez banki. Wobec projektowanego brzmienia art. 78b Prawa bankowego należy jednak zgłosić następujące uwagi.

Po pierwsze, na wstępie trzeba odnotować, że projektowana regulacja ma charakter uzupełniający, gdyż w odniesieniu do udzielanych przez banki kredytów i pożyczek do kwoty 255.550 zł ochronę interesów konsumentów zapewnia ustawa o kredycie konsumenckim, której przepisy ograniczają wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu (art. 36a). Dla zachowania spójności systemu prawnego wskazane byłoby zastosowanie w Prawie bankowym takich samych mechanizmów ochrony konsumenta, jak w ustawie o kredycie konsumenckim.

Po drugie, projektowany art. 78b ust. 1 Prawa bankowego jest bardziej kompleksowy niż projektowany art. 3871 k.c., gdyż obejmuje więcej kategorii kosztów, którymi można w umowie obciążyć konsumenta. Nie można jednak uznać, by zakresem regulacji objęto wszystkie tego typu koszty. Użyte w przepisie określenie „opłat, prowizji, marż oraz kosztów usług dodatkowych ponoszonych w związku z uzyskaniem kredytu lub pożyczki pieniężnej” nie obejmuje kosztów ponoszonych w związku ze spłatą kredytu lub pożyczki oraz ponoszonych w związku z brakiem spłaty kredytu lub pożyczki. Sformułowanie „jakichkolwiek innych świadczeń z tytułu udzielenia kredytu lub pożyczki pieniężnej ponoszonych przez tę osobę w związku z umową, z wyłączeniem odsetek” może być natomiast rozumiane jako obejmujące tylko te świadczenia dodatkowe, których tytułem jest udzielenie kredytu lub pożyczki, a już nie ich spłata lub brak spłaty. W konsekwencji w projektowanym limicie nie mieściłyby się tego rodzaju koszty, a tym samym ochronna funkcja przepisu nie byłaby realizowana. Dla uzyskania oczekiwanego przez projektodawcę rezultatu w postaci zapewnienia konsumentom realnej ochrony celowe wydaje się wykorzystanie w projektowanej regulacji konstrukcji prawnej pozaodsetkowych kosztów kredytu w kształcie nadanym jej w ustawie o kredycie konsumenckim. Konstrukcja ta ma najbardziej kompleksowy charakter i obejmuje możliwie najszerszą grupę kosztów obciążających konsumenta („wszystkie koszty, które konsument ponosi w związku z umową o kredyt konsumencki, z wyłączeniem odsetek”).

Po trzecie, określając sposób wyliczenia maksymalnych kosztów pozaodsetkowych projektodawca uniknął większości usterek dostrzeżonych przy analizie art. 3871 k.c. Projektowane brzmienie art. 78b ust. 1 Prawa bankowego nie daje jednak jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, za jaki okres należy liczyć „dwukrotność wysokości odsetek ustawowych (…), liczonych na dzień udzielenia kredytu lub pożyczki od całkowitej kwoty udzielonego kredytu lub pożyczki”. Racjonalne wydawałoby się naliczenie tych odsetek za uzgodniony w umowie okres spłaty kredytu lub pożyczki, aczkolwiek można również bronić stanowiska, że odsetki te powinny zostać obliczone za jeden rok, skoro stopa odsetek ustawowych podawana jest za taki okres czasu.

Po czwarte, regulując w końcowej części art. 78b ust. 1 Prawa bankowego mechanizm obliczenia maksymalnych kosztów odsetek projektodawca posłużył się pojęciem całkowitej kwoty udzielonego kredytu lub pożyczki, które nie jest zdefiniowane w Prawie bankowym, a jedynie w ustawie o kredycie konsumenckim.

Po piąte, ustawodawca wprowadza istotne zróżnicowanie wysokości pozaodsetkowych kosztów na gruncie Prawa bankowego i na gruncie ustawy o kredycie konsumenckim.

Wzór na obliczenie maksymalnych kosztów pozaodsetkowych na gruncie ustawy o kredycie konsumenckim ma przyjąć postać (projektowana zmiana art. 36a tej ustawy):

MPKK <= (K * 10%) + (K * n/R * 10%), przy K – całkowita kwota kredytu, n – okres spłaty wyrażony w dniach, R – liczba dni w roku

Wzór na obliczenie maksymalnych kosztów pozaodsetkowych na gruncie nowelizacji Prawa bankowego można zapisać jako:

MPKK <= (K * n/R * o), przy K – całkowita kwota kredytu, n – okres spłaty wyrażony w dniach, R – liczba dni w doku, o – dwukrotność odsetek ustawowych

Biorąc pod uwagę, że dwukrotność odsetek ustawowych wynosi obecnie 10%, to wzór ten można zapisać następująco:

MPKK <= (K * n/R * 10%)

Łatwo dostrzec, że maksymalne koszty pozaodsetkowe obliczone zgodnie z mechanizmem przyjmowanym w Prawie bankowym będą niższe od maksymalnych kosztów pozaodsetkowych obliczonych zgodnie z mechanizmem ustawy o kredycie konsumenckim dokładnie o 10% całkowitej kwoty kredytu, niezależnie od tego, ile wynosi okres jego spłaty (przy założeniu, że odsetki za opóźnienie wynoszą – jak obecnie – 5%, a ich dwukrotność – 10%). Stowarzyszenie ma oczywiście świadomość, że ta sama pożyczka nie będzie podlegać jednocześnie ograniczeniom wysokości kosztów z Prawa bankowego i ustawy o kredycie konsumenckim. Powyższa analiza została przedstawiona wyłącznie w celu uchwycenia mechanizmu przyjętego przez projektodawcę.

Tytułem przykładu można wskazać, że po wejściu w życie analizowanej nowelizacji maksymalne koszty pozaodsetkowe wyniosą w umowach banku z konsumentem:

- ok. 27.000 zł dla pożyczki w kwocie 250.000 zł i 2.200 zł dla pożyczki w kwocie 260.000 zł, obie z miesięcznym okresem spłaty,

- 50.000 zł dla pożyczki w kwocie 250.000 zł i 26.000 zł dla pożyczki w kwocie 260.000 zł, obie z rocznym okresem spłaty,

- 40.000 zł dla kredytu w kwocie 200.000 zł oraz tyle samo dla kredytu w kwocie 400.000 zł, oba z rocznym okresem spłaty.

Tak znaczące zróżnicowanie wysokości maksymalnych pozaodsetkowych kosztów kredytu na gruncie Prawa bankowego i ustawy o kredycie konsumenckim nie znajduje racjonalnego uzasadnienia. Równie trudno usprawiedliwić dopuszczenie obciążania znacząco wyższymi kosztami klientów banków pożyczających niższe kwoty i na krótszy czas niż klientów zaciągających pożyczki i kredyty w dużych kwotach na dłuższy czas. W tej sytuacji Stowarzyszenie po raz wtóry postuluje zastosowanie w Prawie bankowym takich samych mechanizmów ochrony konsumenta, jak w ustawie o kredycie konsumenckim.

Zmiana art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim

Zmiana obejmuje:

- radykalne obniżenie maksymalnej wysokości pozaodsetkowych kosztów kredytu (MPKK) przez zmianę wzoru, według którego są obliczane (zastąpienie we wzorze 25% i 30% odpowiednio 10% i 10%),

- obniżenie limitu powyższych kosztów z obecnych 100% kwoty kredytu do wysokości 75% tej kwoty, niezależnie od okresu kredytowania.

Dla uchwycenia skali zmiany można odwołać się do kalkulacji wykonanej dla kredytu w kwocie 1.000 zł z zastrzeżonymi odsetkami umownymi 10% w skali roku, spłacanego w ratach malejących (z równą częścią kapitałową), gdzie wszystkie pozaodsetkowe koszty kredytu są doliczane w równych częściach do rat. Parametry pożyczki wynoszą (MPKK – maksymalne pozaodsetkowe koszty kredytu, RRSO – rzeczywista roczna stopa oprocentowania; obliczenia własne):

- okres spłaty – 1 miesiąc: MPKK – 275 zł, RRSO – 1939% (obecnie), MPKK – 108,33 zł, RRSO – 280% (po zmianie),

- okres spłaty – 6 miesięcy: MPKK – 400 zł, RRSO – 275% (obecnie), MPKK – 150 zł, RRSO – 173% (po zmianie),

- okres spłaty – 12 miesięcy: MPKK – 550 zł, RRSO – 171% (obecnie), MPKK – 200 zł, RRSO – 58% (po zmianie),

- okres spłaty – 48 miesięcy: MPKK – 1.000 zł, RRSO – 74% (obecnie), MPKK – 500 zł, RRSO – 41% (po zmianie).

Projektowana nowelizacja doprowadzi do obniżenia rocznej rzeczywistej stopy oprocentowania, zwłaszcza w przypadku pożyczek i kredytów krótkoterminowych. Oprócz niewątpliwego polepszenia pozycji kredytobiorców przez zmniejszenie ich obciążeń finansowych, należy zauważyć, że część z nich – zwłaszcza o ograniczonej wiarygodności kredytowej – utraci możliwość zaciągnięcia kredytu lub pożyczki. Ryzyko związane z udzieleniem im świadczenia pieniężnego nie będzie bowiem mogło zostać zrekompensowane pobraniem wysokich kosztów pozaodsetkowych. Nie podejmując się dogłębnej analizy skutków ekonomicznych i społecznych projektowanej regulacji, wypada jedynie skonstatować, że wprowadzenie ograniczeń dla nadmiernego zadłużania się konsumentów jest co do zasady kierunkiem pożądanym, szczególnie w warunkach szerokiej reklamy usług finansowych oraz ograniczonej świadomości prawnej i ekonomicznej obywateli.

Odnosząc się do samego sposobu wyliczenia maksymalnych pozaodsetkowych kosztów kredytu określonego w art. 36a ustawy o kredycie konsumenckim należy poddać pod rozwagę projektodawcy zastąpienie zmiennych procentowych o stałej wysokości (obecnie 30% i 25%, w projekcie 10% i 10%) zmiennymi odwołującymi się do wysokości odsetek (np. dwukrotności odsetek ustawowych za opóźnienie w miejsce ujętych w projekcie 10%). Pozwoli to na ujednolicenie w tym zakresie mechanizmów obliczania pozaodsetkowych kosztów kredytu na gruncie ustawy o kredycie konsumenckimi i na gruncie Prawa bankowego, a ponadto będzie skutkowało powiązaniem maksymalnych kosztów pozaodsetkowych z sytuacją gospodarczą, z którą związane są odsetki ustawowe, zwłaszcza przy obecnej wersji redakcyjnej art. 359 § 2 k.c.